Lev. Landau (1908- 1968 ) -Nhà vật lý lý thuyết của Liên xô (cũ), người sáng lập trường phái khoa học, Viện sĩ Viện Hàn Lâm Khoa Học Liên Xô (được bầu năm 1946); Giải thưởng Nô ben về Vật lý năm 1962; Ba lần Giải thưởng Nhà nước Stalin (1946,1949,1953); Giải thưởng Lênin (1962), Anh hùng lao động XHCN (1954): Viện sĩ nước ngoài Hội Hoàng gia Luân Đôn(1960), Viện Hàn Lâm khoa học Quốc gia Mỹ (1960), Viện HLKH Hoàng gia Đan Mạch (1951), Viện HLKH Hoàng gia Hà Lan (1956), Viện Hàn Lâm Nghệ thuật và khoa học Mỹ (1960), Hội Vật lý Pháp và Hội Vật lý Luân Đôn.
Từ 1916 Lanđao học tại trường tiểu học Do Thái Bacu, nơi mẹ của ông là giáo viên các môn tự nhiên. Được trời phú khả năng về toán, Landau đùa khi nói về bản thân :" Học tích phân khi 13 tuổi, và luôn luôn biết vi phân". Trong cuốn hồi ký của mình, vợ Landau đã viết rằng Landau không thích học. Đây là trích dẫn: " bản thân Dau vào năm học cuối ở phổ thông Trung học viết bài luận về đề tài " hình ảnh của Tachiana trong bài thơ " Evghenhia Onheghin" của Pushkin:" Tachiana Larina là người rất buồn". Bài luận vẻn vẹn có 6 từ và tất nhiên là nhận điểm 1. Tuy nhiên, điều này không cản trở được ông trở thành nhà vật lý!"
Năm1929, Landau đi học tại Đức, Đan Mạch, rồi tại Anh và Thụy sỹ. Ở đó ông gặp Anhxtanh, làm việc với các nhà Vật lý lý thuyết hàng đầu thế giới. Trong số đó có Ninx Bo người mà từ đó ông coi là người thầy duy nhất.
Các đồng nghiệp vật lý thường gọi ông đơn giản là Dau.
Từ tuổi ấu thơ, say mê khoa học, Landau đã đưa ra lời thề " Không hút thuốc, không uống rượu và không lấy vợ". Đồng thời ông coi hôn nhân là hợp tác xã không có gì chung với tình yêu. Nhưng ông đã gặp may khi gặp được người phụ nữ tốt nghiệp khoa hoá Konđorđia (Kora) Đrobantseva đã ly hôn với người chồng đầu tiên. Kora hứa không bao giờ ghen khi ông đi với người khác và từ năm 1934 họ kết hôn và sống với nhau. Landau cho rằng, sự dối trá và sự ghen tuông, hơn tất cả, sẽ phá vỡ hôn nhân, cho nên họ đã ký thỏa ước "Không tấn công trong cuộc sống vợ chồng" (theo suy nghĩ của Đao), thỏa ước này đưa lại tự do cho cặp vợ chồng làm theo ý thích của mỗi người. Lễ cưới chính thức được tổ chức vào ngày 5 tháng 7 năm 1946 tức là vài ngày trước khi đứa con trai Igo ra đời. ( Igo Lvovich Lanđao sinh tháng 7/1946- tiến sỹ toán lý, mất tháng 5/2011 tại Thụy Sỹ do ung thư não).
Thuyết Hạnh phúc là thuyết duy nhất không thuộc về lĩnh vực Vật lý trong số tất cả các lý thuyết của Landau. Ông cho rằng mỗi một con người cần phải và thậm chí là buộc phải hạnh phúc. Ông đã tìm được công thức đơn giản gồm 3 tham số: công việc, tình yêu và giao tiếp với con người.
Ngoài vô số công trình khoa học, Landau nổi tiếng bởi những câu chuyện cười của mình. Kho tàng " hài hước khoa học" của ông vô cùng lớn. Tuy nhiên, chuyện cười của ông không chỉ giới hạn trong lĩnh vực toán học và vật lý. Có trí thông minh sắc sảo và tài hùng biện, Landau hài hước với đồng nghiệp. Ông là nhân vật chính của nhiều câu chuyện hài hước.
Landau phân loại khoa học và .....phụ nữ. Theo Landau, khoa học gồm có tự nhiên, không tự nhiên và chống lại tự nhiên. Cũng theo ông thì các cô gái được chia thành đẹp, tốt và thú vị. Những cô gái tốt: có mũi hếch, những cô gái đẹp: mũi thẳng còn những cô gái thú vị thì mũi "to kinh khủng".
Có lần vợ Landau hỏi; “ Dau, anh đã 54 tuổi rồi, sao vẫn chạy theo các cô gái trẻ đẹp? Chưa đến lúc anh tĩnh tâm lại à?”. Ông trả lời:
- Em nói gì vậy! Anh cảm thấy mình đang ở thời điểm bình minh trong sáng tạo và trong cuộc sống. Chỉ chăm chăm vào khoa học, anh thấy mình như lão già Anhxtanh – con người vĩ đạii trong những người vĩ đại, sớm cụt hứng. Có lẽ vì buồn chán. Chắc là ông ấy không theo đuổi các cô gái”.
Trong một bức thư Landau viết: " Ở Copenhaghen tôi sống bằng học bổng Quốc tế Rokffeller, ở Luân Đôn tôi đi công tác. Tôi không có quyền chi tiền công nông cuả Chính phủ chúng ta để mua sô cô la. Thậm chí tôi không cho phép mình đi xem phim... Không chỉ có người Anh mà người Mỹ rất muốn lôi kéo quyến rũ tôi bằng điều kiện sống cao sang. Tôi hoàn toàn thờ ơ với cuộc sống cao sang. Tôi trả lời họ: "Làm việc cho tư bản cá mập ư? Không bao giờ!" Ở phương Tây các nhà khoa học làm việc không dễ dàng. Lao động của nhà khoa học được trả cơ bản do bảo trợ. Ở đó có gì đó như bị xem thường"
" Landau chỉ làm việc ở nhà. Ông từ chối phòng làm việc ở trường: " Ngồi thì tôi không biết, nằm thì không có chỗ". Ông tổ chức hội thảo ở phòng hội nghị. trao đổi khoa học với các nhà vật lý, sinh viên và khách thì ở nhà, ở hành lang của viện. Mùa hè ấm áp thì trao đổi ngoài trời trong khuôn viên của viện.
- Korush, anh đi vào trường tập luyện cho lưỡi đây.
Điều đó có nghĩa là có ai đó đang đợi ông đến trao đổi khoa học, hoặc phụ đạo cho một ai đó. Nghiên cứu khoa học nghiêm túc, ông chỉ thực hiện ở nhà, nằm trên chiếc giường với những chiếc gối vây quanh"( trích từ cuốn hồi ký của vợ Landau " Viện sỹ Landau: Chúng tôi đã sống như thế")
Khi Kora chưa kết hôn với Landau, Kora hỏi:
- Dau, anh thường ăn ở những nhà hàng nào?
- Không, anh được Bà Shubnhicova nuôi dưỡng đầy đủ. Bà ấy là vợ của nhà vật lý -thực nghiệm nổi tiếng Lev Shubnhikov- Dau trả lời.

Có lần, Landau được mời tham dự một cuộc họp Bộ môn Vật lý của trường Đại học tổng hợp Quốc gia Matxcova (МГУ), nhưng lại nhầm phòng và đi vào phòng họp của các nhà Vật lý khí tượng. Các nhà khí tượng họp nghe phát minh khoa học mới của đồng nghiệp có mời cả các nhà báo đến dự. Báo cáo viên hào hứng trình bày bản báo cáo khoa học của mình, khi vừa kết thúc bản báo cáo thì Landau chạy lên cạnh bảng đen. Ông nói với báo cáo viên:
- Ông thứ lỗi cho tôi. Tôi đến đây hoàn toàn ngẫu nhiên do nhầm phòng họp, nhưng bỏ qua lỗi toán học như thế này tôi không thể. Nếu bài toán này được giải đúng thì tự ông sẽ nhận thấy - tất cả hiệu quả của công việc sẽ bằng không, không có công trình nào cả chỉ có mỗi lỗi toán học mà thôi.
Trong phòng họp im lặng như tờ, viên phấn trong tay Landau vẽ trên bảng đen gạch chân các lỗi toán học. Các đại biểu rất ngạc nhiên, báo cáo viên mồm há hốc. Cuối cùng Landau xin lỗi và rời phòng họp.
Khi tất cả bình tĩnh trở lại, có tiếng kêu vang lên: " Ai đã cho phép ông ta vào đây?"
Đấy Landau đã đãng trí như thế đấy.
Lại thêm chuyện đãng trí của Landau.
Có một buổi tối, khi còn trẻ Landau đến chơi nhà Kora. Rèm cửa sổ che kín nên Kora không biết ngoài trời mưa to. Mở cửa nhìn thấy người hâm mộ mình, cô ta kêu lên:
-Anh à, ngoài trời mưa to?
- Không, trời không mưa. Thời tiết rất đẹp!- nói xong, bỏ mũ xuống thấy nước chảy ròng ròng. Rất ngạc nhiên ông nói:
- À đúng rồi, dĩ nhiên trời đang mưa.

- Dau à, Garic đã đi học rồi. Bà Kora trách chồng- mà anh chỉ chơi với con như chơi với mèo con. Chẳng quan tâm gì đến khả năng của nó, chẳng bày vẽ hướng dẫn gì cho con. Đấy, ông Iasha Zendovich, ông Vovca và ông Middal quan tâm bồi dưỡng về toán cho các con của họ trước khi đi học, nên chúng nó đến trường với tư thế của học sinh có năng khiếu.
- Korusha, anh không hiểu: ai trong gia đình ta là người Do Thái: anh hay là em? Giáo dục và bồi dưỡng kiến thức cho trẻ con từ ấu thơ thật là ngu xuẩn.

Landau sau khi bị tai nạn ô tô phải đi cấp cứu ở bệnh viện.
Vợ của ông nhớ về thời gian đó đã viết trong cuốn sách" Viện sỹ Landau: Chúng tôi đã sống như thế":
" Ngày 12 tháng Giêng. Tôi cố sức dậy để chuẩn bị bữa ăn sáng cho Garic. Tủ lạnh trống không, thức ăn hết nhẵn.
- Garic, hôm nay ăn sáng có Trà, mứt, bánh mỳ sấy khô. Ăn trưa cũng chỉ có vậy thôi. Con nghỉ học cho đến khi mẹ kiếm ra tiền.
Đến trưa, Valia Shorx, vợ của Khalatnhicov ghé qua nhà và hỏi:
- Kora, sao chị không vào bệnh viện?
- Valia, tôi đã vào, nhưng người ta không cho phép tôi vào thăm Dau. Chắc là ... nhưng rất khiếm nhã. Họ đuổi tôi ra khỏi bệnh viện.
- Kora, tôi không thể nào hiểu nổi chị. Chị có biết không, ở đó luôn luôn có một trong những cô gái của Dau là Irina Rưvnhicova nào đó bên cạnh Zinaida Gorubetx- tình yêu công sở của Lifshin. Ông Lipsich luôn luôn giới thiệu với Bác sỹ rằng cô ta là vợ của Dau. Ông còn nói rằng Dau chưa kịp ly hôn với Kora. Chị chiều Dau nhiều quá. Ở địa vị của chị, tôi đuổi cô ấy ngay lập tức. Đấy, tại sao các nhà vật lý không cho tôi vào thăm Dau! Kora, chị hãy dũng cảm lên, đứng dậy mặc quần áo vào và đi với tôi vào ngay bệnh viện. Cần thiết phải lập lại trật tự ở đó! Cái cô Gorobetx Cần phải lôi cổ ra khỏi bệnh viện. Có ai đó thử dám dẫn các cô gái trẻ đến cho Isac của tôi xem!
- Chị Valia yêu quý, Dau không phải là Isac. Nếu ở đó Dau cùng với các cô gái trẻ thì tôi không còn chỗ nữa. Khi Dau tỉnh lại, anh ấy lại gọi tôi. Lúc đó trật tự sẽ tự nó được lập lại không cần thiết phải chứng minh cho mọi người biết tôi là vợ của Dau. Valia, hãy nói cho tôi biết vì chị là Bác sỹ, có hi vọng gì không, Đao sẽ sống chứ?
- Kora, chị có điên không? Như vậy là chị không vào bệnh viện để đuổi cô gái ấy?
- Không Valia, tôi không có quyền đuổi cô ấy. Chị hãy cho tôi biết Dau có hy vọng sống không?
- Không có chút hy vọng nào cả. Nhưng Kora, rất cần tiền. Nhà Lipsich dùng tiền của nhà chị rất không hợp lý. Họ tổ chức ăn uống hội hè cho các nhà hội chẩn và các nhà Vật lývài lần trong một ngày. Tất cả đều ăn trứng cá hồi bằng thìa múc canh. Mà ở đấy thì cơ man nào là người trực: lái xe, y tá và rất nhiều người tình nguyện trực nữa. Tất cả đều đói khát. Trong bệnh viện thì không có những món đó. Tôi quyết định là chỉ cấp bánh mỳ phết bơ cho mọi người. Tiền tiêu cho những khoản này đâu có ít".
Kora luôn luôn viết với sự ngưỡng mộ và kính phục về chồng mình. Đây là một trong những dòng viết của bà: " Cỗ máy thần tiên với logic thép như máy tính điện tử đã được lập trình bởi chính tự nhiên trong mỗi một tế bào não nhà vật lý Landau".
Có lần Landau đứng sắp hàng trong nhà ăn của trường. Lúc đó có người trong hàng nói: " Người ta mang thịt cừu ra rồi". Nhà vật lý liền hỏi:
- Thịt cừu là thịt à?
" Dau không có thể nói ra câu hỏi đó, ở đây não của Dau bất lực"- vợ Landau nói rõ để hậu thế hiểu.

Một nghiên cứu sinh đưa cho Landau cuốn sách của ông và đề nghị: " Lev Đavidovich, xin Thầy tặng em cuốn sách của Thầy cùng với lời đề tựa dí dỏm"
Landau viết: " Thân tặng nghiên cứu sinh thế này thế này với lời đề tựa dí dỏm".

Mọi người đều biết, trong phòng làm việc của Landau khi ông là Chủ nhiệm bộ môn Vật lý đại cương của Trường Đại học Tổng hợp Kharcov, dưới dòng chức vụ và họ tên của ông là dòng chữ in đậm:"Cẩn thận, bị cắn đấy!"

Có lần tại cuộc hôi thảo về Vật lý lượng tử, nhà vật lý người Anh tên là Dirac đứng giảng bài bằng tiếng Anh cạnh bảng đen. Landau nghĩ rằng Dirac không biết nói tiếng Nga nên thỉnh thoảng nói sau lưng Dirac: " Dirac là thằng ngu, Dirac là thằng ngu".
Dirac quay lại thì Landau lại im lặng. Khi Dirac ngoảnh đi thì Landau lại tiếp tục nhắc lại: Dirac là thằng ngu, Dirac là thằng ngu".
Cuối cùng nhà khoa học Dirac chán ngán với điều đó, ông tiến lại gần Lanđao và nói tiếng Nga rất sõi tiếng Nga:
" Chính mày là thằng ngu. Chính mày là thằng ngu".
Landau có anh bạn thân Lipsich. Có lần Landau viết cho vợ: " Anh quyết định ở lại là Zenka. Mẹ anh ta sắp cho anh một căn phòng. Ban đem, khi anh vào, giường toàn rệp là rệp, những con rệp vừa to vừa dài".
Vợ Dau nhớ lại:" Chúng tôi sống cùng Zenka Lipsich và Lelia của ông ấy gần 2 năm. Zenka đi từ Kharcov và mang một vài thứ trong số đồ gỗ của mình. Dau bảo với ông ta rằng: Hãy mua đồ mới tai đây. Ông ấy trả lời:" Dau, anh chẳng hiểu cái gì cả. Đồ gỗ mới vừa đắt vừa xấu,mang từ Kharcov về đây chỉ đáng vài xu. Tôi không thích mất tiền vô ích". Khi đồ gỗ từ Kharcov được mang đến, sau một thời gian, vào nửa đêm, Dau sợ hãi đánh thức tôi dậy." Korusha, xem kìa đây chính là loại rệp của nhà Lipsich. Chúng đang hút máu! Bây giờ không thể chạy thoát khỏi chúng nó được rồi!" Chờ cho trời sáng, Dau chạy vào trường, rồi công nhân đến xách hết đồ đạc đầy rệp của Zenka đi".
Kora không ưa ông Lipsich, lúc rảnh rỗi nói với chồng:
- Dau, em không thể nào quen được với cách sống của bạn anh được.
- Tại sao vậy?
- Zenka của anh khi là quần cứ là mãi chỗ khoá quần.
- Chắc là anh ấy kiểm tra các cúc quần đã được cài chưa.
-Điều đó có thể làm được khi không có người đứng xung quanh. Rồi khi ngồi vào bàn ăn, trước khi chọn một món cho mình thì dùng tay cầm hết các thứ lên xem xét.
Trong thời gian chiến tranh, Lipsich nói chung là chấm dứt công việc rửa bát đĩa. Sau bữa ăn ông rất cẩn thận dùng lưỡi liếm đĩa, thìa, nỉa và thậm chí liếm cả chảo.
Về việc này Dau bảo với ông ấy rằng:
-Zenka, cậu liếm khỏe quá! Bát đĩa của cậu sạch hơn của những người đấy.

"- Anh đã đồng ý đi về Đubna, thế mà trước đây bảo- đấy là đất của Bogolibov và anh ở đấy chẳng có việc gì làm.
- Đúng anh đã nói thế. Điều đó đúng như vậy. Nhưng các nhà khoa học vật lý từ lâu mời anh và đang đợi anh, bây giờ họ thông báo rằng chuyến đi của anh rất cần thiết, cần phải cứu Xemen.
- Xemen nào?
- Chồng cũ của Elochka. Cô ta đã mang theo con trai và đến sống với người khác trong cùng một ngôi nhà đó và cũng là cộng tác viên của Đubna.
- Sao, Elka bỏ Xemen? Nhưng Xemen đẹp trai so với Elka cơ mà, lại thông minh, và anh còn bảo cậu ấy là một trong những số học sinh tốt nhất của anh mà.
- Korusha, nói về khía cạnh khoa học thì người tình mới của Elochka không đáng là cái bóng của Xemen. Nhưng em hãy nhớ rằng, các nhà thông thái đã nói: " Tình yêu độc ác làm mày yêu cả con dê".

Nguồn: Einstein và Landau khôi hài, NXB: Angorit, Matxcova – 2014

GS.TSKH. Nguyễn Ngọc Huệ lược dịch

Bản quyền thuôc về Hội đồng Chức danh giáo sư nhà nước
Địa chỉ: Tầng 7, Thư viện Tạ Quang Bửu, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội
Số 1, Đại Cồ Việt, Phường Bách khoa, Quận Hai Bà Trưng, Hà Nội
Điện thoại:  (+84.4) 38.697.943 | Fax: (+84.4) 38.680.806  |  Email: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
Phụ trách kỹ thuật website: NAVIS Centre.
Thống kê truy cập

Truy cập hôm nay 1

Tổng số truy cập 433427